Queridos lectores, teño unha noticia moi
importante que darvos:
estamos no ano 2012 da nosa era, isto é, século XXI.
Iso ten consecuencias, e non me refiro a
hipóteses conspiranoicas sobre a fin do mundo, senón a Arte. De Arte
Contemporánea, así, con maiúsculas, que me gusta máis.
Cantas veces oín “isto é arte de verdade!” ou “isto
que vai ser arte! Estas cousas modernas non hai quen as entenda!”. Evidentemente
a primeira afirmación estaría relacionada con un museo “normal” e a segunda cun
museo de arte contemporánea.
Por que un é arte e o outro non? Que ten o
arte contemporáneo para que ninguén o entenda?
Arte en si mesmo é un concepto moi amplo que
abrangue eidos moi diversos, dende a arquitectura ata a danza, pasando pola
literatura, a pintura, o cinema, etc. Pero o común da xente, adoita relacionar
arte con “cadros bonitos”.
Un Velázquez é arte, estou de acordo. Apolo e
Dafne, de Bernini, é arte (non podería estar máis de acordo). Pero xa está, xa
pasou. Non ten sentido representar a nobreza hoxe en día, nin idealizadas
esculturas marmóreas de deuses greco-romanos. Cada obra de arte é filla do seu
propio tempo.
Todo cambia, evoluciona, e máis nestes tempos.
O primeiro microchip inseriuse nunha calculadoa en 1971. A comezos dos 90, ter
un ordenador era un luxo. Hoxe casa parece que “regalan” smartphones. Cando sae
un novo gadget alá imos como moscas.
E por que pretendemos que o arte actual sexa
como os óleos de Jan vanEyck de fai seis séculos? Por que somos tan
conservadores nese aspecto? Por que rexeitamos a arte contemporánea?
Pensades que é algo subxectivo? Que é unha teima
miña iso de que a arte contemporánea non gusta? Non tal. É certo que teño
moitas experiencias persoais dese rexeitamento. Pero hoxe en día basta con
entrar en Youtube: mirade este vídeo de Yoko Ono no MOMA de Nova York. É arte
contemporánea.
De cada cinco votos, catro foron negativos. A
xente non o entende. Sen embargo, un concerto de Beethoven ou unha ópera de
Mozart van ter unha aceptación segura (e sempre poderemos ver alguén durmido na
súa butaca, dito sexa de paso).
Pero ollo! Porque os grandes artistas da
Historia non tiveron todos tan boa aceptación durante a súa vida como tras a
morte. O misterioso finamento do mencionado Mozart supoxo un pulo moi
importante para as súas obras. O gran Van Gogh non obtivo recoñecemento en
vida, nin sequera que se cortase unha orella logrou chamar a atención do
público. Suicidouse con 37 anos. Un dos cadros da súa serie d’Os xirasoles foi
o máis caro do mundo ata non fai moito.
Penso que esa analoxía invita á reflexión: os
artistas de hoxe non son nin mellores nin peores que os de antano, simplemente
os ignoramos. Cando poñemos o chip “arte”, dámonos media volta e só miramos cara
o pasado. E iso por que?
Eu penso que ten unha explicación moi sinxela:
durante o noso aprendizaxe no colexio ou instituto, se tes a sorte de que algún
profesor fale de arte, vai falar de Historia de Arte, só de datos, que o
estudante ten que memorizar, demostrar que o memorizou nun exame, e esquecer. Dificilmente
se vai chegar á arte moderna, e menos aínda á contemporánea. As obras que
estudamos vannos resultar familiares, e cando vaiamos a un museo imos ser
capaces de recoñecelas. Iso fará que nos deteñamos nesas obras en concreto, ou
nos periodos estudados.
E cando chega alguén como Christo e envolve un
monumento, ou planta parasois polo monte adiante, só pensas: “pero que merda é
isto?” Non es capaz de clasificalo, non recoñeces a técnica, é algo innovador,
descoñecido, estraño, e polo tanto merecedor de tódalas críticas.
O problema é precisamente que aprendemos Historia
da Arte: datos. Non aprendemos a ver a arte, a entender a arte, a sentila. É
certo que hai obras actuais difíciles de entender, pero como alguén non te
explique a Mona Lisa só vai ser un retrato máis.
Un exemplo: en 1962 Christo e
Jeanne-Claude constrúen Cortina de Ferro:
unha barricada de barrís nunha estreita rúa parisina. O traballo non era a
colocación dos barrís, senón o tráfico provocado.
Outro exemplo: Merda d’artista, de Piero Manzoni, obra
que alcanza altos prezos en subasta; a mensaxe? Moi clara, calquera merda coa
firma dun artista vai alcanzar altos prezos. Pero aí xa nos estamos metendo en
cartos e iso non me interesa.
Que facer entón? Eu penso que cada un de nós pode ver calquera obra de arte sen
saber nada dela. O único que temos que facer é esquecer todo o aprendido. A
arte entra a nós polos sentidos, por iso debemos aguzalos todos e pensar, que
nos transmite? Como nos fai sentir? Parece contraditorio, pero unha obra pode
gustarnos porque non nos gusta, porque logra transmitirnos un rexeitamento. Se
unha obra me fai sentir mal, penso que cumpriu a súa función. Pero é complexo
falar en xeral, e dada a sinxela directriz de abrir a mente e escoitar o que
nos di, imos meternos en exemplos.
Volvamos con Yoko Ono. Cada vez que o vexo trasmíteme algo distinto: violencia, berros de liberación, de placer orgásmico. Danme ganas de berrar como ela. Tanto ten que non sexa a música que soa pola radio.
Pásome á arquitectura, en concreto ímonos a Xapón. Da man do
excelente estudio Sanaa e a súa gran sensibilidade vén o Museo de Arte Contemporánea
de Kanazawa. Este museo é unha obra de arte en si mesma, e expón arte
contemporánea como o seu nome indica. En concreto voume centrar nunha sala que
me chama moitísimo a atención. É a da imaxe.
Imos poñer atención, imos abrir a
mente. Imaxina que es ese señor da imaxe. Que é iso azul de arriba? Parece un
lenzo, unha pintura, non si? Polo pronto chama a atención, misión cumprida. É
unha abertura no teito realizado de xeito que non se ve o verdadeiro grosor
deste, polo que parece flotar. Sentimentos como a lixeireza, a altura, a comuñón
entre a terra e o ceo impregnan a sala. Alguén que entre en busca de cadros sen
erguer a cabeza vai saír como entrou. Alguén que se deteña a sentir a sala
vaina lembrar sempre. Para min é o Panteón contemporáneo.
Seguimos cun exemplo moi curioso: o
prestixioso violinista Joshua Bell, que enche salas de concertos (as entradas
non creo que sexan baratas) tocou durante 43 minutos en hora punta no metro de
Washington. Resultado? Só 10 persoas se detiveron a escoitalo. Paréceme
impresionante. A nota á que remito no link di que o resultado “corta a
respiración”, non é para menos. A obra de arte non é só que o violinista toque
no metro, senón que ninguén se deteña a velo. Non sentides a frustración?
Un artista que acabo de coñecer e do que non
sei moito: Enrique Lista (seica é galego). Sorprendeume moito colocando cousas
onde non deberían estar: como “isto non é un anuncio” no espazo publicitario
dos autobuses. Sospeito que tamén é seu un cartel deses grandes de estrada que pon “todo vai
ir ben : )”. Non se fai raro que coloquen algo onde non debe estar?
Sempre que o vexo faime sorrir. Haberá outros que pensen que é unha parvada.
Sexa cal sexa a reacción que produza, se logra chamar a atención da xente penso
que cumpre o seu obxectivo.
Por último, un dos meus artistas favoritos:
Anish Kapoor. Non vou falar da vida deste escultor indio nado en Bombay en 1954
que leva traballando en Londres dende comezos dos 70, senón poñer algún exemplo
da súa obra.
Para comezar: os seus espellos. Pode ser só un espello, pero
colocado no lugar e coa orientación adecuados, transforma por completo o seu
entorno converténdose nunha porta ao ceo. O feito de atoparte de fronte co ceo,
sen ter que mirar cara arriba, paréceme sublime. Confunde os sentidos, trae
abaixo o que está arriba. E só é un espello.
Outro exemplo? As súas cores. Teñen
algo, teñen un aquel difícil de definir. As súas cores son arte en si mesma,
son intensas, profundas. Un oco pintado do seu azul escuro pode parecer
infinito. Retrata o baleiro. Ese cadrado amarelo da parede… é un buraco ou sae da parede? Achégaste
a mirar e sorpréndeste do resultado, como puido meter ese oco alí? A súa cera
vermella, que non se sabe que demo é iso, pero que ten unha forza, unha
densidade e unha violencia impresionantes.
Un canón no medio dun cuarto,
apuntando a un recuncho cheo de balas de cera vermellas. Tras agardar un tempo,
pois non sabes cando vai ser disparada a seguinte bala de cera, entra un
técnico totalmente uniformado e profesional. Abre unha bala de cera, das moitas
que están embaladas ao lado do canón. Introdúcena no canón cunha
profesionalidade que parece que o home nacera para iso. Acende o canón.
Agardas, agardas, agardas. O zumbido do canón vaise elevando máis e máis facendo
máis tensa a espera. Entra moita xente na sala atraída polo ruído. Sabes que
vai disparar. Vai xa, veña. Sigue zumbando, agardas, agardas, case parece que
non respiras. E de súpeto oes o disparo enxordecedor que reverbera por toda a
sala. A bala sae disparada e estámpase no recuncho, contra outras balas de cera
vermella, intensa, violenta. Entón comeza a desparramarse, pesada e densa,
arrastrando máis desa cera vermella que parece carne crúa consigo.
Es capaz de sentilo? Imaxínate vivilo. E que
alguén me diga que iso non é arte!!